Bệnh tay chân miệng: chăm sóc và điều trị ở trẻ và người lớn

0
14

Thế nào là bệnh tay chân miệng

Bệnh tay chân miệng là một bệnh truyền nhiễm phổ biến do nhiều loại enterovirus ở người gây ra, chủ yếu ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Hầu hết trẻ bị bệnh có các triệu chứng nhẹ, biểu hiện chính là sốt và phát ban hoặc mụn rộp ở tay, chân, miệng.

Một số ít trẻ có thể xuất hiện tổn thương hệ thống trung khu thần kinh, hệ thống hô hấp, gây ra viêm màng não vô khuẩn, viêm não, tê liệt cấp hoặc mãn tính, phù phổi do thần kinh và viêm cơ tim. Một số trẻ bị nặng, bệnh tiến triển nhanh chóng và dễ gây tử vong.

Hầu hết trẻ ở lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng và người lớn không bị bệnh sau khi nhiễm bệnh, nhưng có thể lây lan virus. Enterovirus gây bệnh tay chân miệng bao gồm enterovirus 71 và coxsackievirus nhóm A, và một số loại huyết thanh của echovirus.

Nguyên nhân gây bệnh tay chân miệng

Các mầm bệnh gây bệnh tay chân miệng chủ yếu là họ virus RNA nhỏ, enterovirus Coxsackie virus nhóm A nhóm 2, 4, 5, 7, 9, 10, 16, nhóm B 1, 2, 3, 4 và 5; Enterovirus 71; Echovirus. Trong số đó, enterovirus 71 và coxsackievirus A16 phổ biến hơn.

Enterovirus thích hợp tồn tại và lây truyền trong môi trường nóng và ẩm. Chúng không nhạy cảm với ether, dechlorocholate… Cồn 75% và lysin 5% không thể làm bất hoạt (làm mất hoạt tính) của chúng, nhưng chúng nhạy cảm với tia cực tím và môi trường khô. Các chất oxy hóa khác nhau (kali permanganat, bột tẩy trắng…), formaldehyde, iốt có thể làm mất hoạt tính của virus.

Virus có thể bị bất hoạt nhanh chóng ở 50°C, nhưng môi trường cation hóa trị hai ở nồng độ 1mol có thể cải thiện khả năng chống bất hoạt nhiệt của virus. Virus có thể tồn tại trong 1 năm ở 4°C, ở nhiệt độ -20°C có thể dự trữ thời gian dài, ở môi trường bên ngoài virus có thể sống sót rất lâu.

Triệu chứng tay chân miệng

Biểu hiện triệu chứng thông thường

Khởi phát cấp tính, thời gian ủ bệnh 3-5 ngày, các triệu chứng đầu tiên có sốt nhẹ, khó chịu toàn thân và đau bụng… Niêm mạc miệng rải rác với các nốt gây đau đến mụn nước cỡ hạt đậu xanh, nổi mề đay ở bàn tay và bàn chân.

Thời kỳ đầu là các mụn nhọt đỏ, sau đó chuyển thành mụn rộp, hình tròn hoặc hình bầu dục, kích thước khoảng 3-7mm như hạt gạo, các nốt mụn nước trên da khá nhỏ, tính chất tương đối cứng, xung quanh có quầng đỏ, dịch bên trong tương đối ít, dưới lớp màng trắng sáng có thể thấy các vết đốm hoặc bề mặt thối nát. Sau khi các nốt giảm bớt sẽ không để lại sẹo hoặc sắc tố, nếu nhiễm trùng thứ cấp thường gây tổn thương da nặng.

Ngoài tay chân miệng, cũng có thể thấy các mụn nước ở mông, xung quanh hậu môn, thỉnh thoảng nhìn thấy ở trên cơ thể và tứ chi. Sau vài ngày, mụn nước sẽ khô và giảm dần. Mụn nước không gây ngứa và không có cảm giác đau.

Mỗi trẻ khác nhau có thể phát triển mụn đỏ, mụn nước, kèm theo viêm màng não mô khuẩn, viêm não và viêm cơ tim. Có thể kèm theo ho, sổ mũi, chán ăn, buồn nôn, nôn, nhức đầu…

Một số trường hợp chỉ xuất hiện phát ban hoặc viêm họng có mụn nước. Toàn bộ quá trình bệnh là khoảng 5-10 ngày, hầu hết có thể tự khỏi, tiên lượng tốt và không để lại di chứng.

Biểu hiện bệnh nặng

Một vài trường hợp (đặc biệt là những trẻ dưới 3 tuổi) có thể bị viêm não, viêm não tủy, viêm màng não, phù phổi và suy tuần hoàn.

Biểu hiện của hệ thống hô hấp: thở nông, khó thở, thay đổi nhịp thở, tím tái môi, nôn mửa bọt trắng, hồng hoặc có máu (đờm), nghe phổi có rale (ran phổi) ướt  hoặc rì rào.

Biểu hiện của hệ thống thần kinh: tinh thần kém, buồn ngủ, nhức đầu, nôn mửa, sợ hãi, run chân tay, vô lực hoặc liệt, kiểm tra thể chất có thể cho thấy kích thích màng não, phản xạ gân xương yếu hoặc biến mất. Các trường hợp nguy kịch có thể biểu hiện như co giật thường xuyên, hôn mê, phù não và thoát vị não.

Biểu hiện của hệ tuần hoàn: sắc mặt tái, nhịp tim nhanh hoặc chậm, mạch nông, yếu hoặc thậm chí biến mất, chân tay lạnh, ngón tay (chân) thâm tím, huyết áp tăng hoặc giảm.

Đường truyền nhiễm của bệnh tay chân miệng

Phương thức truyền nhiễm

Bệnh tay chân miệng được truyền theo nhiều cách khác nhau, chủ yếu thông qua tiếp xúc gần với đám đông. Virus có thể lây truyền gián tiếp qua tay, khăn, khăn tay, cốc đánh răng, đồ chơi, dụng cụ ăn uống, dụng cụ pha sữa, và khăn trải giường, đồ lót; virus trong dịch tiết họng và chất lỏng khi ngủ của bệnh nhân có thể được truyền qua các giọt nước. Nếu tiếp xúc với nguồn nước bị nhiễm virus, cũng có thể bị lây nhiễm. Nhiễm trùng chéo tại các phòng khám và khử trùng dụng cụ dùng cho khoang miệng không đúng quy định cũng là một trong những lý do lây truyền.

Nhóm người dễ lây nhiễm

Đa phần mọi người dễ bị nhiễm enterovirus gây bệnh tay chân miệng, và sau khi nhiễm bệnh có thể đạt được khả năng miễn dịch. Do không có sự bảo vệ chéo của các kháng thể sau khi nhiễm các nguyên mẫu bệnh khác nhau, hầu hết những người bị nhiễm trùng tái phát đã nhận được kháng thể tương ứng qua nhiễm trùng không có biểu hiện, nên bệnh tay chân miệng chủ yếu là trẻ nhỏ trước tuổi nhi đồng, dưới 3 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất. Theo báo cáo tài liệu nước ngoài, cứ cách 2-3 năm sẽ lại có 1 đợt dịch bệnh.

Phương thức lây truyền dịch bệnh

Bệnh tay chân miệng phân bố rộng rãi, có thể xảy ra ở tất cả các mùa, phổ biến hơn vào mùa xuân và mùa hè, rất hiếm vào mùa đông. Trong dịch bệnh tay chân miệng, nhà trẻ và khu vui chơi dễ bị nhiễm trùng tập thể.

Cũng có kiểu phát bệnh tập trung trong gia đình. Nhiễm trùng chéo trong phòng khám, bệnh viện và khử trùng dụng cụ dùng cho khoang miệng không đúng quy định cũng có thể gây lây lan bệnh. Bệnh rất dễ lây lan, đường lây truyền phức tạp, dịch bệnh mạnh và lây truyền nhanh, có thể gây ra đại dịch trong thời gian ngắn.

Thời gian ủ bệnh tay chân miệng

Thời gian ủ bệnh tay chân miệng khoảng 3-6 ngày. Khi bắt đầu khởi phát, các triệu chứng tương tự như cảm lạnh, như sốt, ho, sổ mũi, buồn nôn và nôn. Sốt có thể kéo dài 4-5 ngày. Trong số các triệu chứng khác của bệnh tay chân miệng, phát ban niêm mạc miệng xuất hiện khá sớm. Bắt đầu bằng phát ban hoặc mọc mụn nước giống như hạt kê, có vết đỏ xung quanh nốt mụn. Nói chung, không đau và ngứa, và không để lại sẹo sau khi được chữa khỏi.

Ngoài ra, sẽ có những vết loét đau ở miệng, gây khó khăn trong việc nuốt và mất cảm giác ngon miệng; xuất hiện ở các phần xa của bàn tay và bàn chân hoặc nổi mẩn đỏ lồi hoặc mụn nước, phát ban không ngứa, nốt mụn đỏ trong khoảng 5 ngày chuyển từ đỏ sang màu thẫm, sau đó giảm dần. Biến chứng của bệnh tay chân miệng là không phổ biến, trong một số trường hợp hiếm gặp mới gây ra bệnh viêm màng não do virus.

Bệnh tay chân miệng có nghiêm trọng không?

Bệnh tay chân miệng là bệnh phổ biến ở trẻ em. Sau khi điều trị tại bệnh viện, hãy uống thuốc theo và bôi thuốc mỡ theo chỉ định của bác sĩ. Sau khoảng 1 tuần trẻ sẽ hồi phục, cha mẹ không cần quá lo lắng.

Bệnh tay chân miệng là một bệnh truyền nhiễm do enterovirus gây ra. Nó thường xảy ra ở trẻ em dưới 5 tuổi và có thể gây ra mụn rộp ở tay, chân, miệng và các bộ phận khác. Rất ít trẻ bị bệnh gặp phải các biến chứng như viêm cơ tim, phù phổi, viêm màng não vô khuẩn.

Làm sao để điều trị bệnh tay chân miệng

Tháng 4 đến tháng 7 hàng năm là mùa có tỷ lệ mắc bệnh tay chân miệng cao, “nhiệt độ tăng kèm mưa nhiều” tạo ra một điều kiện “hoàn hảo” để virus tay chân miệng có thể nhân lên.

Cha mẹ thường lo sợ bệnh tay chân miệng, nhưng thực tế, các triệu chứng của hầu hết bệnh nhân mắc bệnh tay chân miệng tương đối nhẹ và có thể tự khỏi trong vòng một tuần, vì vậy cha mẹ không cần quá lo lắng.

Rốt cuộc bệnh tay chân miệng là “quái vật phương nào”?

Bệnh tay chân miệng là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do enterovirus gây ra. Nó phổ biến hơn ở trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt là ở trẻ em dưới 3 tuổi.

Bệnh tay chân miệng chủ yếu lây truyền qua đường tiêu hóa (miệng), đường hô hấp (giọt, ho, hắt hơi) và tiếp xúc gần gũi. Nói cách khác, nếu trẻ dùng tay chạm vào thức ăn, đồ chơi  đã bị lây nhiễm virus bệnh tay chân miệng, trẻ có thể bị nhiễm bệnh khi mút ngón tay. Nếu trẻ tiếp xúc gần gũi với người bị tay chân miệng hoặc người bị lây nhiễm ẩn, cũng có thể bị lây nhiễm.

Biểu hiện chủ yếu của tay chân miệng

  1. Phát sốt: sốt vừa hoặc nhẹ, đa phần khoảng 38.5°C trở xuống.
  2. Nốt điển hình của bệnh: nốt chủ yếu mọc ở lòng bàn tay, bàn chân và xung quanh hậu môn, rất ít gặp trên cơ thể.
  3. Mụn nước hoặc lở loét niêm mạc khoang miệng, khiến trẻ nhỏ đau vùng hầu họng, khóc quấy, không muốn ăn hoặc bú sữa.
  4. Có thể kèm theo các triệu chứng ho, chảy nước mũi

Bệnh nhẹ thông thường khoảng 1 tuần có thể chữa khỏi, ban chẩn sau khi giảm sẽ không để lại sẹo hoặc các vết sắc tố.

Rất ít bệnh nhân xuất hiện tình trạng bệnh nghiêm trọng như viêm màng não, viêm não, phù phổi… Biểu hiện chủ yếu có sốt cao, tinh thần ủ rũ, nôn thường xuyên, các chi mềm yếu hoặc vô lực, hô hấp khó khăn, sắc mặt trắng tái.

Người nhà chú ý quan sát tình trạng của bé, nếu trẻ xuất hiện tình trạng bệnh tương đối nghiêm trọng, nhất định phải nhanh chóng đưa tới bệnh viện.

Đối phó với tay chân miệng

Hiện tại không có cách chữa trị cụ thể cho bệnh tay chân miệng. Những gì cha mẹ có thể làm là để giảm bớt sự khó chịu của trẻ thông qua một số phương pháp chăm sóc tại nhà.

Phương diện thực phẩm

Nên cho trẻ ăn đồ thanh đạm, dễ tiêu, không gây kích thích, dễ nhai, nuốt. Có thể cho trẻ uống một ít nước mát để làm dịu cơn đau vùng khoang miệng và bổ sung nước.

Chú ý vệ sinh

Sau khi trẻ ăn xong, cần nhanh chóng làm sạch vùng miệng, tránh để cặn thức ăn lưu lại trong khoang miệng. Giúp đỡ hoặc hướng dẫn trẻ rửa tay, đặc biệt là các thời điểm sau: trước khi ăn cơm, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi xong. Dụng cụ ăn uống, đồ chơi của trẻ nên được làm sạch, khử trùng.

Dùng thuốc hạ sốt

Khi trẻ phát sốt, nên chú ý cởi bỏ bớt quần áo, tiến hành giảm nhiệt cho cơ thể. Nếu nhiệt độ quá 38.5°C, hoặc do phát sốt mà dẫn đến trạng thái tinh thần tương đối kém, có thể dùng acetaminophen hoặc ibuprofen để giảm bớt sự khó chịu.

Làm sao để ngăn ngừa bệnh tay chân miệng

Tiêm phòng: Cần lưu ý rằng vắc-xin bệnh tay chân miệng hiện đang được giới thiệu ở nước ta đề cập đến vắc-xin (EV71), chỉ ngăn ngừa bệnh tay chân miệng do nhiễm enterovirus 71. Do đó, ngay cả khi trẻ được tiêm vắc-xin chống bệnh tay chân miệng, việc bảo vệ, chăm sóc hàng ngày vẫn phải được thực hiện nghiêm túc.

Rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh môi trường, phòng cần được thông gió thường xuyên.

Đừng để em bé chạm vào người bị bệnh tay chân miệng, để tránh bị nhiễm bệnh. Khi đang có dịch bệnh, cố gắng tránh đưa trẻ đến một nơi đông người.

Chăm sóc trẻ bị bệnh tay chân miệng

Một khi bị phát hiện mắc bệnh tay chân miệng, nên đưa trẻ đi điều trị y tế kịp thời, tránh tiếp xúc với thế giới bên ngoài, nói chung cần phải cách ly trong 2 tuần. Các vật dụng đã sử dụng của bé nên được khử trùng triệt để: có thể ngâm với chất khử trùng có chứa clo, các vật phẩm không được ngâm có thể cho phơi dưới ánh nắng mặt trời. Phòng của bé cần được thông gió thường xuyên để giữ cho không khí trong lành, lưu thông và nhiệt độ phù hợp. Các hộ gia đình có điều kiện có thể sử dụng máy khử trùng lactic không khí hàng ngày để khử trùng không khí. Giảm số người vào và ra khỏi phòng của em bé, cấm hút thuốc, ngăn ngừa ô nhiễm không khí và tránh nhiễm trùng thứ cấp.

Chế độ ăn uống và dinh dưỡng

Nếu trẻ bị ốm vào mùa hè, trẻ dễ bị mất nước và rối loạn điện giải. Cần bổ sung nước và dinh dưỡng đúng cách cho bé. Bé nên nằm nghỉ trên giường trong 1 tuần, uống nhiều nước ấm. Trẻ sẽ không muốn ăn vì sốt, mụn rộp trong miệng, chán ăn. Nên cho bé ăn thanh nhẹ, đồ ấm, ngon, dễ tiêu hóa, chất lỏng mềm hoặc bán lỏng, không ăn đồ lạnh, cay, mặn và các thực phẩm gây kích ứng khác.

Chăm sóc khoang miệng

Bé sẽ không chịu ăn, chảy nước miếng, khóc quấy do đau miệng… Để giữ cho khoang miệng bé sạch sẽ, cho bé súc miệng bằng nước muối sinh lý trước và sau bữa ăn. Đối với bé không thể súc miệng, hãy dùng tăm bông thấm nước muối sinh lý, nhẹ nhàng làm sạch khoang miệng.

Có thể bôi trực tiếp bột vitamin B2 hoặc dầu gan cá lên các vị trí loét trong khoang miệng, cũng có thể uống vitamin B2 và vitamin C, bổ sung bằng cách cho trẻ hít máy phun sương dành cho trẻ em vào để giảm đau, thúc đẩy sớm quá trình lành vết thương và ngăn ngừa nhiễm trùng thứ cấp.

Chăm sóc da

  • Quần áo và khăn trải giường của trẻ phải sạch sẽ và thoải mái, mềm mại và thường xuyên thay.
  • Cắt ngắn móng tay của bé và bọc tay bé nếu cần thiết để tránh bé làm trầy xước nốt phát ban.
  • Bé bị phát ban ở mông nên làm sạch vùng mông bất cứ lúc nào khi trẻ đi vệ sinh xong, giữ cho vùng mông sạch sẽ, khô ráo.
  • Kem dưỡng da có thể được sử dụng ở giai đoạn ban đầu của phát ban tay và chân, iodophor 0.5% có thể được áp dụng khi mụn nước được hình thành hoặc mụn nước bị vỡ.
  • Chú ý giữ cho da sạch sẽ, ngăn ngừa nhiễm trùng.
  • Bệnh tay chân miệng ở trẻ em thông thường sốt nhẹ hoặc trung bình, không cần điều trị đặc biệt, nên cho bé uống nhiều nước.
  • Đối với trẻ có thân nhiệt khoảng 37.5 -38.5℃, nên tản bớt nhiệt cho trẻ, uống nhiều nước ấm và tắm bằng nước ấm.