Chuyên Mục Trẻ sơ sinh

Cách chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ sinh non dành cho bố mẹ

Ngày 14 Tháng Một, 2020

Đặc điểm của trẻ sinh non

Đầu khá to

Đầu của bé khá to, tỉ lệ với cơ thể là 1:3, thóp rộng, xương sọ mềm, tóc tơ mềm, móng tay chân mềm, bé trai thì tinh hoàn chưa hạ hoặc chưa hạ hết xuống bìu, bé trai thì môi lớn âm đạo chưa che hết môi nhỏ.

Hệ hô hấp chưa hoàn thiện

Do trung khu hô hấp và cơ quan hô hấp chưa hoàn thiện, chức năng hô hấp chưa ổn định, một số bé có thể có tình trạng ngưng thở tạm thời và tím tái.

Có những bé sinh non do chất hoạt diện phổi ít, gây hô hấp khó khăn, thiếu dưỡng khí, gọi là hội chứng suy hô hấp sơ sinh (còn gọi là bệnh màng trong). Đây là một trong những nguyên nhân thường thấy gây tử vong ở trẻ sinh non.

Chức năng tiêu hoá hấp thụ yếu

Trẻ sinh non có sức hút và phản xạ nuốt yếu, dung lượng dạ dày nhỏ, dễ bị sặc, trớ sữa. Chức năng tiêu hoá và hấp thụ yếu, dễ nôn, tiêu chảy, chướng bụng. Chức năng gan chưa hoàn thiện, bệnh vàng da sinh lý khá nặng và kéo dài hơi lâu.

Gan dự trữ ít vitamin K, thiếu các thành phần đông máu dễ gây xuất huyết. Ngoài ra, các chất dinh dưỡng khác như sắt, vitamin A, D, E, glycogen dự trữ trong cơ thể trẻ sinh non không đủ, dễ gây thiếu máu, còi cọc, đường huyết thấp.

Trung khu thân nhiệt chưa phát triển hoàn toàn

Trung khu thân nhiệt chưa hoàn thiện, mỡ dưới da ít, diện tích bề mặt cơ thể lớn, hoạt động cơ ít, tự thân sinh ra ít nhiệt, càng dễ tản nhiệt hơn. Vì vậy mà do môi trường xung quanh lạnh khiến thân nhiệt thấp, thậm chí bị xơ cứng bì sơ sinh.

Phản xạ thần kinh kém

Các loại phản xạ thần kinh kém thường thấy trong trạng thái ngủ. Trẻ sinh non dưới 1500g còn dễ bị xuất huyết trong não, cần hết sức chú ý.

Chức năng miễn dịch kém

Khả năng miễn dịch của trẻ sinh non kém hơn trẻ đủ tháng, không đủ khả năng tiêu diệt vi khuẩn, virus, bạch cầu miễn dịch nhận từ mẹ ít. Do sức đề kháng kém nên dễ bị nhiễm trùng huyết, tỉ lệ tử vong khá cao.

Chăm sóc trẻ sinh non tại nhà

Trẻ sinh non do không đủ tháng, trong cơ thể mẹ chưa nhận đủ thành phần dinh dưỡng, nên cần được chăm sóc kỹ lưỡng hơn. Cha mẹ cần chú ý trong việc nuôi dưỡng, giữ ấm cho bé, không nên để người ngoài tiếp xúc với bé để tránh nhiễm vi khuẩn bệnh. Môi trường quanh bé cần yên tĩnh, sạch sẽ.

Chú ý giữ ấm

Nhiệt độ phòng nên giữ ở 20-25℃, nhiệt độ chăn đệm nên ở 30-32℃, trong phòng cần mở cửa sổ thoáng khí. Khi thay tã cần nhanh để bé không bị cảm lạnh. Khi cân nặng của bé dưới 2.5kg không nên tắm, có thể dùng dầu thực vật lau những nếp gấp da ở cổ, nách, bẹn cho bé 2-3 ngày/lần. Nếu bé nặng trên 3kg mỗi lần bú sữa được từ 100ml thì có thể tắm như trẻ sơ sinh bình thường.

Cho bé ăn

Trẻ sinh non tăng cân khá nhanh, cần cho bé ăn kịp thời, tốt nhất là cho bú mẹ. Khi còn ở bệnh viện, mẹ vắt sữa ra để y tá cho bé bú, sau khi về nhà thì có thể cho bé bú trực tiếp. Lượng sữa căn cứ cân nặng của bé, thông thường mỗi 1000g cân nặng mỗi ngày cần 150-180ml sữa. Trẻ sơ sinh 2.5kg mỗi ngày cho bú 350-450ml là được. Mỗi ngày cho bé bú khoảng 7-9 lần hoặc theo nhu cầu của bé.

Tránh nhiễm trùng

Ngoài những người chuyên chăm sóc bé ra, tốt nhất không để người khác vào phòng của trẻ sinh non, càng không được bế bé ra ngoài tới nhà người thân, hàng xóm. Người chăm sóc bé, khi cho bé bú hoặc những việc khác, cần thay quần áo sạch, vệ sinh sạch hai tay.

Giữ yên tĩnh

Phòng của trẻ sinh non cần giữ yên tĩnh, sạch sẽ, khi vào phòng bé cần nhẹ nhàng, thay tã, cho bú cũng cần phải hết sức nhẹ nhàng, nhanh gọn, không được làm ồn hoặc tạo ra âm thanh chói tai tránh khiến bé giật mình.

Cách nuôi dưỡng trẻ sinh non

Với trẻ sinh non, mẹ cần chú ý phương pháp nuôi dưỡng đúng đắn thì bé mới phát triển khoẻ mạnh.

Thời gian và lượng sữa cho trẻ sinh non bú

Thông thường 6-12 tiếng sau khi sinh bắt đầu cho trẻ sinh non uống nước đường, trong vòng 24 tiếng bắt đầu cho bú sữa. Trẻ sinh non cân nặng khoảng 2kg có thể mỗi 3 tiếng cho bú một lần, cân nặng dưới 1.5kg mỗi 2 tiếng cho bú một lần. Lượng sữa có thể tính theo công thức sau:

  • Trẻ sinh non trong 10 ngày đầu: lượng sữa (ml) = (số ngày tuổi thực tế +10) x cân nặng (g)/100. 
  • Trẻ sinh non trên 10 ngày: lượng sữa (ml) = ⅕ đến ¼ cân nặng (g).

Tần suất cho trẻ sinh non ăn

Trẻ sinh non tốt nhất ăn sữa mẹ, sữa mẹ dễ tiêu hoá hấp thụ, không dễ gây nên các triệu chứng như rối loạn tiêu hoá hay tiêu chảy. Trẻ sinh non có khả năng mút, cân nặng trên 1.5kg, nếu tình trạng tốt có thể bú mẹ trực tiếp. Ban đầu mỗi ngày bú 1-2 lần, mỗi lần 5-10 phút, lần đầu cho bú 2-3 phút, nếu bé không bị mệt có thể tăng thời gian và số lần bú.

Cách cho trẻ sinh non bú

Khi cho trẻ sinh non bú nhất định phải cực kỳ cẩn thận và kiên nhẫn, bế bé lên cho bú, cố gắng tránh sặc, trớ.

Nếu sữa mẹ nhiều, tốc độ chảy nhanh thì dễ khiến bé bị sặc, vì bé không kịp nuốt. Mẹ có thể dùng tay bóp xung quanh đầu ti để giảm tốc độ chảy của sữa hoặc vắt bớt sữa trước rồi hãy cho bé bú. Do sữa trước và sữa sau thành phần khác nhau, sữa trước nhiều chất đạm, sữa sau nhiều chất béo hơn, đây đều là thành phần bé cần, nên cần bú hết một bên rồi bú bên kia.

Chú thích: Sữa mà một em bé nhận được khi bắt đầu bú được gọi là “Sữa trước”, loại sữa này có lượng lớn nhưng ít chất béo. Càng về sau cữ bú, lượng chất béo trong sữa tăng dần đều theo sự giảm dần của lượng sữa. Sữa về cuối của cữ bú có lượng thấp nhưng nhiều chất béo được gọi là “Sữa sau”.

Khi cho bé bú bình, cần lựa chọn loại đầu ti phù hợp, lớn quá bé dễ bị sặc, bé quá bé sẽ mất sức. Pha lần nào cho bú lần đó, không nên trữ lạnh lâu. Bình sữa và đầu ti cần sạch sẽ, khử trùng hàng ngày.

Tư thế cho trẻ sinh non bú

Mỗi lần sau khi cho bé bú cần bé thẳng đứng dựa ngực mẹ, khẽ vỗ lưng bé để bé ợ bớt không khí ra tránh nôn trớ. Bé dưới 3 tháng tuổi rất dễ trớ sữa, tức là sau khi bú có sữa chảy ra từ khoé miệng, đặc biệt là khi bé dùng lực hoặc hoạt động. Đây là hiện tượng bình thường, bé lớn dần sẽ hết. Nếu bị trớ sữa, hãy để bé nằm nghiêng hoặc nằm mặt hướng xuống khẽ vỗ lưng bé cho sữa ở trong mũi họng chảy ra, tránh bị tắc thở.

Cách chăm sóc trẻ sinh non sau khi ra viện

Trong gia đình có trẻ sinh non, ngay từ khi bé chào đời nên tỉ mỉ quan sát, tìm hiểu về động tác, sự phát triển trí lực của bé để khi có vấn đề có thể kịp thời đi khám, giảm tối đa tổn hại tới bé. Trẻ sơ sinh cần chăm sóc cẩn thận, ăn lượng ít nhưng nhiều bữa, trẻ sinh non khả năng bú mút còn yếu, mẹ cần kiên nhẫn.

Bé rất nhạy cảm với nhiệt độ, cha mẹ cần chú ý giữ ấm, luôn giữ liên lạc với bác sĩ, khi có nghi vấn cần hỏi ý kiến bác sĩ ngay. Đồng thời cần chú ý những điều sau:

  1. Kiên nhẫn cho bé bú. Trẻ sơ sinh khả năng bú mút còn yếu, khi cho bé bú cần kiên nhẫn, thông thường sau khi xuất viện, một lần cho bú cần 30-40 phút. Sau khi về nhà, trong 2-3 ngày đầu lượng sữa nên giữ như ở viện, không cần tăng, sau khi bé thích nghi với môi trường ở nhà rồi tăng dần.
  2. Cho bé ăn ít nhưng nhiều bữa, cứ bú mỗi 1 phút kéo đầu ti ra khỏi miệng bé để bé lấy lại nhịp thở 10 giây rồi cho bú tiếp để giảm hiện tượng trớ sữa, có thể cho trẻ sơ sinh ăn sữa bột để thúc đẩy tiêu hoá, tăng hấp thụ dinh dưỡng.
  3. Trẻ sơ sinh rất nhạy cảm với nhiệt độ nên cần chú ý duy trì nhiệt độ cân bằng ổn định.
  4. Khám bệnh định kỳ: như khám thị lực, bệnh vàng da, tim phổi, đường ruột tiêu hoá, tiêm dự phòng. Luôn giữ liên lạc với bác sĩ để được tư vấn kịp thời. Thành thạo các phương pháp sơ cấp cứu khi bé nôn trớ, co giật, da bầm tím để có thể áp dụng khi cần thiết.

Những điều cần lưu ý khác

  1. Khi chơi với trẻ sinh non, động tác cần chậm rãi, nhẹ nhàng, không nên thường xuyên dùng đồ chơi mới, gương mặt mới vây quanh bé, không nên gây nhiều kích thích tới trẻ sinh non.
  2. Chú ý phản ứng của trẻ sinh non, ví dụ như bé quay đầu, hoặc không chú ý tới bạn, nghĩa là bé đã “đủ” rồi, nên dừng chơi với bé.
  3. Chú ý nhiệt độ phòng, vì cơ chế điều tiết thân nhiệt của trẻ sinh non chưa hoàn thiện, không có lớp mỡ dưới da để giữ ấm, mất nhiệt rất nhanh, nên việc giữ ấm cực kỳ quan trọng.
  4. Buổi tối vừa tối vừa yên lặng, trẻ sinh non có thể không quen, có thể bật đèn ngủ, mở nhạc nhẹ nhàng giúp bé thích ứng với môi trường.
  5. Trẻ sinh non thích được quấn khăn, chú ý nên dùng vải mềm mại, không được quấn phần đầu của bé.
  6. Do hệ hô hấp của trẻ sinh non chưa hoàn thiện nên rất nhạy cảm với những vật thể ô nhiễm trong không khí, nên phòng bé cần không khí trong lành, tuyệt đối không được hút thuốc.
  7. Đồ dùng cho bé và đồ trong phòng màu sắc đều không nên quá tươi, quá sáng để tránh kích thích tới bé.
  8. Nếu bé có thể bú mút thì cho bé ngậm đầu ti, như vậy giúp bé phát triển kỹ năng của miệng, hơn nữa cũng tạo cảm giác an toàn cho bé.
  9. Quan trọng nhất là cần chú ý nhu cầu đặc biệt của bé. Những quy luật thông thường chưa chắc đã phù hợp với bé, mẹ nên “nghe bé chỉ huy”, tuyệt đối không cưỡng ép bé.

Dự phòng biến chứng ở trẻ sinh non

Trẻ sinh non do chưa đủ tháng, các cơ quan chưa phát triển hoàn thiện, nên sức đề kháng khá yếu, dễ bị biến chứng. Chăm sóc trẻ sinh non cần chú ý quan sát nhịp thở của bé có khó khăn không, thân nhiệt có tăng không, có các triệu chứng như vàng da, xơ cứng bì, xuất huyết, viêm nhiễm không.

Dự phòng khó thở

Phổi của trẻ sơ sinh là cơ quan hoàn thiện khá muộn, nên với trẻ sinh non cần chú ý dự phòng biến chứng khó thở. Nếu triệu chứng nhẹ có thể đeo mặt nạ thở. Nếu triệu chứng nặng thì bắt buộc phải làm hô hấp nhân tạo. Thở khó dễ làm tăng tỉ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh.

Chú ý thân nhiệt

Trẻ sinh non thông thường khi ra đời cần ở trong lồng kính, vì trung khu thân nhiệt của bé chưa hoàn thiện, cần cho bé một môi trường ấm áp đảm bảo bé ở nhiệt độ thoải mái. Ở nhiệt độ này cơ thể bé tiêu hao ít dưỡng khí, tản nhiệt ít, trao đổi chất thấp.

Đến khi bé đủ cân nặng có thể thích nghi với nhiệt độ ở môi trường bên ngoài thì có thể rời lồng kính. Do bé cực kỳ nhạy cảm với nhiệt độ, nên khi về nhà, cha mẹ cần giữ cho nhiệt độ phòng ở mức thích hợp. Mùa hè nhiệt độ phòng nên ở 26-28℃, mùa đông khoảng 24℃.

Dự phòng vàng da

Có nhiều nguyên nhân khiến bé bị vàng da, nhưng dù là nguyên nhân gì đều phải chữa trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu vàng da nghiêm trọng, giá trị bilirubin trong huyết thanh tăng, sẽ tổn thương đại tế bào não, từ đó gây liệt tổng quát hoặc thiểu năng.

Dự phòng nhiễm trùng

Nhiễm trùng máu hoặc viêm màng não ở trẻ sinh non có tỉ lệ cao gấp 4 lần trẻ sinh đủ tháng. Cắm ống trong tĩnh mạch, khí quản hoặc da tổn hại và lượng bạch cầu miễn dịch trong huyết thanh của trẻ sơ sinh thấp, những điều này đều làm tăng khả năng nhiễm trùng. Trẻ sinh non là đối tượng duy nhất có thể bị viêm ruột kết hoạt tử.

Cách tính tuổi chính xác cho trẻ sinh non 

Thông thường có 2 cách tuổi cho trẻ sinh non, một là tháng tuổi thực tế, tính từ ngày bé chào đời. Cách thứ hai là tháng tuổi thực tế căn cứ vào ngày sự sinh của bé. 

Tháng tuổi thực tế tính từ khi bé chào đời, tính bé bao nhiêu ngày, bao nhiêu tuần, bao nhiêu tháng,

Tháng tuổi chính xác, dựa vào ngày dự sinh. Nếu bé sinh ra được 6 tháng, nhưng sinh non 2 tháng thì tháng tuổi thực tế là 4 tháng.

Cách tính tháng tuổi chính xác của trẻ sinh non

Ví dụ bé sinh được 6 tháng, nhưng sinh non 6 tuần, vậy dùng số tuần bé sinh non chia cho 4 là được số tháng sinh non, tức 6/4=1.5 tháng. Dùng số tháng tuổi thực tế của bé trừ đi số tháng sinh non là được tháng tuổi chính xác của bé:  6 tháng – 1.5 tháng = 4.5 tháng.

Phần lớn trẻ sinh non đều “đuổi kịp” các bé khác cùng tuổi về các phương diện. Sau đó, bất cứ sự khác biệt nào về chiều cao hay phương diện khác đều do sự khác biệt của từng cá thể chứ không phải vì bé là trẻ sinh non. Có những bé khi mới chào đời rất nhỏ, cần thời gian lâu hơn mới đuổi kịp các bạn cùng tuổi.

Những điều cần chú ý khi chăm sóc trẻ sinh non

6 Đặc điểm của trẻ sinh non

Trẻ sinh non thường chỉ những trẻ sơ sinh dưới 37 tuần tuổi, cân nặng dưới 2500g. Do trẻ sinh non sinh sớm nên về bề ngoài và sự phát triển của các cơ quan trong cơ thể đều có chút khác biệt với trẻ đủ tháng.

Đặc điểm vẻ ngoài: Da của trẻ sinh non thường đỏ hơn trẻ đủ tháng, lông mao khá nhiều, đầu khá to, tỉ lệ so với cơ thể khoảng ⅓. Móng tay chân của trẻ sinh non chưa tới đầu ngón, ít vân dưới lòng bàn chân. Ở bé trai, tinh hoàn có thể chưa xuống hoặc chưa xuống hết; ở bé gái môi lớn âm đạo có thể chưa che phủ môi nhỏ.

Hệ hô hấp chưa hoàn thiện: Trung khu hô hấp ở trẻ sinh non chưa hoàn thiện, phế nang ít, cơ thở chưa phát triển hết, chất hoạt diện phổi chưa đủ, nên trẻ sinh non nhịp thở không theo quy luật, thậm chí có thể xuất hiện tình trạng ngưng thở tạm thời, bệnh màng trong…

Khả năng tiêu hoá hấp thụ kém: Trẻ sinh non có khả năng mút và nuốt kém, dung lượng dạ dày nhỏ, thường có tình trạng bú khó, thậm chí bị viêm phổi hít. Do lượng axit mật tiết ra ít nên tiêu hoá chất béo rất kém, nếu cho bé ăn không đúng cách có thể sẽ bị viêm ruột kết hoại tử. Ngoài ra trữ lượng vitamin K trong gan trẻ sinh non thiếu, các thành phần đông máu ít nên dễ bị xuất huyết.

Trung khu thân nhiệt chưa hoàn thiện: Trung khu thân nhiệt chưa hoàn thiện, chất béo nâu ít, khả năng sinh nhiệt kém, nên khi trời lạnh, trẻ sinh non dễ bị thân nhiệt thấp, thậm chí là bị xơ cứng bì. Tuyến mồ hôi của trẻ sinh non cũng chưa phát triển nên khi nhiệt độ môi trường cao thân nhiệt của bé cũng dễ tăng cao.

Phản xạ thần kinh kém: Tuổi thai càng nhỏ mức độ trưởng thành của hệ thần kinh càng thấp, phản ứng nguyên thuỷ càng khó xuất hiện, thậm chí không có.

Khả năng miễn dịch kém: Khả năng miễn dịch của trẻ sơ sinh kém hơn trẻ đủ tháng, tuổi thai càng nhỏ, hàm lượng kháng thể IgG càng thấp, cộng với chức năng của tế bào T kém, nên không đủ khả năng tiêu diệt vi khuẩn, virus, dễ bị nhiễm khuẩn, thậm chí là nhiễm trùng máu.

5 điều cần chú ý trong chăm sóc trẻ sinh non

Cho bé ăn đúng cách: Trẻ sinh non nên cho bú sữa mẹ, vì sữa mẹ không những đầy đủ dinh dưỡng, giúp bé hồi phục cân nặng cần có trong thời gian ngắn, hơn nữa sữa mẹ có thành phần miễn dịch, giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng. Với những bé khó bú, mẹ có thể vắt sữa truyền cho bé. Trong trường hợp không thể cho bú mẹ có thể cho bé ăn sữa công thức, chú ý lựa chọn loại sữa cho trẻ sinh non. Lượng sữa mỗi bé mỗi khác, thông thường căn cứ độ tuổi thai, cân nặng lúc chào đời càng nhẹ thì lượng sữa mỗi lần ăn càng ít, thời gian giữa các lần cho ăn càng ngắn.

Chú ý giữ ấm: Chức năng điều tiết thân nhiệt của trẻ sinh non khá kém, mẹ cần đảm bảo nhiệt độ phòng ở 25-27℃, thường xuyên mở cửa cho thông gió thoáng khí. Khi thay tã cho bé cần nhanh gọn, tránh bị nhiễm lạnh. Khi bé chưa đạt cân nặng tiêu chuẩn của trẻ đủ tháng thì bé nên mặc nhiều hơn người lớn 2 áo. Mẹ có thể sờ lưng bé, nếu cảm thấy ấm và không có mồ hôi nghĩa là lượng áo phù hợp với bé.

Dự phòng nhiễm trùng: Do khả năng miễn dịch của bé còn kém, ngoài người chuyên chăm sóc bé, tốt nhất không để người ngoài vào phòng của bé, tránh đưa bé tới những nơi đông người. Khi người thân tới thăm cũng không để họ tiếp xúc hay hôn bé, nếu không rất dễ bị nhiễm trùng chéo. Người chăm sóc bé, khi cho bé ăn hay những việc khác cần thay quần áo sạch, vệ sinh sạch sẽ hai tay.

Chú ý hô hấp của bé, tránh thiếu dưỡng khí: Trẻ sinh non thở nhanh gấp không theo quy luật, đồng thời có thể phổi phát triển kém, đặc biệt là sau khi ăn sữa, có thể có biểu hiện thở gấp, tím tái hoặc thiếu dưỡng khí. Mẹ cần chú ý quan sát để bé nghỉ ngơi, có thể chuẩn bị thiết bị thở oxy tại nhà. Nếu bé tím tái nghiêm trọng nên đi bệnh viện kiểm tra kịp thời.

Đi khám định kỳ: Khám lại định kỳ, gồm kiểm tra đáy mắt, khám sàng lọc thính lực, vàng da, chức năng tim phổi, đường ruột tiêu hoá, kiểm tra não sọ, còn cần tiêm chủng định kỳ.

Đọc toàn bộ bài viết

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai chuyên khoa nhi tại bệnh viện nhi đồng 1 tại Tp.HCM. Có rất nhiều năm kinh nghiệm chuyên môn. Bác Mai có vai trò chuyên môn cao tại khoa nhi của bệnh viện.


Tải Ứng Dụng MammyKids Miễn Phí