Chuyên Mục Trẻ từ 0-1 tuổi

Trẻ bị coi xương: dấu hiệu, nguyên nhân, điều trị và chế độ dinh dưỡng

Ngày 2 Tháng Ba, 2020

Bệnh còi xương là gì

Bệnh còi xương khá thường gặp ở trẻ sơ sinh. Nguyên nhân chủ yếu là do cơ thể thiếu canxivitamin D. Đây là một loại bệnh rối loạn chuyển hoá canxi chất nền xương, dẫn đến rối loạn trao đổi canxi và phốt pho, làm suy giảm chuyển hoá canxi xương. Ít tiếp xúc tia tử ngoại, hàm lượng canxi phốt pho trong thực phẩm không đủ hoặc tỉ lệ không phù hợp, phát triển quá nhanh, không đủ lượng vitamin D, nhiễm trùng đường hô hấp mãn tính, tiêu chảy mãn tính, các bệnh về gan thận, ảnh hưởng tới hấp thụ canxi và phốt pho, tất cả đều là nguyên nhân gây còi xương ở trẻ nhỏ.

Bệnh còi xương phát bệnh khá chậm, thường khó phát hiện kịp thời, ít khi được chú ý. Bệnh còi xương có đặc trưng chính là canxi hoá tấm sụn đầu xương và tổ chức xương không hoàn thiện, thiếu hụt vitamin D làm canxi hoá xương trưởng thành không hoàn toàn. Bệnh còi xương không mang tính truyền nhiễm, nhưng nếu trẻ nhỏ bị còi xương, khả năng miễn dịch suy yếu, dễ gây biến chứng viêm phổi, tiêu chảy, ảnh hưởng tới sự sinh trưởng và phát triển. Do đó cha mẹ cần tích cực phòng tránh bệnh còi xương cho trẻ.

Nguyên nhân gây còi xương ở trẻ

Bệnh còi xương có tên gọi đầy đủ là còi xương do thiếu vitamin D, là một bệnh về xương chủ yếu do chức năng trao đổi canxi phốt pho bị rối loạn, dẫn tới cơ thể thiếu vitamin D. Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn hoặc ăn sữa công thức, và trẻ nhỏ mỗi ngày ăn 400ml sữa bò thông thường sẽ không thiếu canxi, không cần bổ sung thuốc canxi.

Khi cơ thể đủ vitamin D sẽ thúc đẩy hấp thụ canxi và phốt pho. Do canxi, phốt pho và vitamin D có tác dụng quyết định trong sự phát triển xương. Các loại hormone khác trong cơ thể như hormone tuyến cận giáp và calcitonin đều chủ động tham gia quá trình trao đổi canxi, phốt pho, ảnh hưởng qua lại giữa các hormone duy trì quá trình trao đổi chất canxi phốt pho và sự phát triển bình thường của xương. Do đó muốn chữa bệnh còi xương của trẻ nhỏ, quan trọng là phải bổ sung vitamin D, có thể bằng cách tắm nắng, hấp thụ từ thực phẩm, uống thuốc bổ sung vitamin D.

Triệu chứng của bệnh còi xương

Còi xương hay gặp ở trẻ 2-3 tuổi, còi xương giai đoạn đầu hay xảy ra ở trẻ khoảng 3 tháng, sau khi phát bệnh, triệu chứng biểu hiện chủ yếu ở trạng thái tinh thần, biểu hiện sớm là nhiều mồ hôi, hay khóc, ngủ không sâu, dễ giật mình, do ra mồ hôi nhiều ở đầu nên gây ngứa, hay lắc đầu cọ xát vào gối nên gây ra rụng tóc vành khăn.

Những biểu hiện trên chỉ nhắc nhở cha mẹ có thể trẻ bị còi xương, cần đưa trẻ đi khám, kiểm tra sinh hoá, đo canxi niệu. Tuy bệnh còi xương chủ yếu do thiếu vitamin D nhưng cũng không thể tuỳ tiện bổ sung lượng lớn D, tránh trúng độc vitamin D. Nếu bệnh tình phát triển, có thể cơ bắp của trẻ lỏng lẻo, vô lực, đặc biệt là cơ vùng bụng, có thể khiến trẻ bị chướng bụng, bụng căng to như bụng ếch.

Triệu chứng ban đầu của còi xương

Còi xương là một loại bệnh toàn thân, cần biết những triệu chứng của bệnh mới chẩn đoán và điều trị được sớm. 

Biểu hiện về hệ thần kinh: đổ nhiều mồ hôi, dễ giật mình buổi đêm, quấy khóc. Đổ mồ hôi không liên quan tới thời tiết, do tuyến mồ hôi bị kích thích, trẻ thường xuyên cọ đầu vào gối, tạo nên phần rụng tóc hình vành khăn.

Biểu hiện về hệ xương:

  1. Phần đầu: xương sọ mềm là triệu chứng giai đoạn đầu của còi xương, hay gặp ở trẻ 3-6 tháng tuổi. Thóp phía trước lớn, đóng muộn, có thể tới 2-3 tuổi mới đóng. Dị tật sọ, chậm mọc răng, nghiêm trọng thì có thể mọc răng không đều, men răng xấu.
  2. Phần ngực: có thể bị chuỗi hạt sườn, dị tật xương ngực.
  3. Tứ chi và cột sống: chân vòng kiềng, cổ tay cổ chân phình to, cột sống cong, có thể nghiêng một bên hoặc gù, nghiêm trọng có thể là dị tật khung chậu, bé gái bị bệnh nặng khi lớn có thể khó sinh do dị tật khung chậu.
  4. Biểu hiện khác: ngóc đầu, ngồi, đứng, đi đều muộn, có hiện tượng khớp xương lỏng, quá rộng, chức năng vỏ não bất thường, phản xạ có điều kiện hình thành muộn, chậm nói, thiếu máu.

Kiểm tra bệnh còi xương

Còi xương là một loại bệnh toàn thân do cơ thể thiếu vitamin D dẫn đến rối loạn trao đổi canxi, phốt pho, từ đó khiến xương chậm phát triển, hay gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Phương pháp kiểm tra thông thường là xét nghiệm canxi, phốt pho trong máu, xét nghiệm ALP (alkaline phosphatase), thường dùng có xét nghiệm sinh hoá máu, canxi niệu, chụp tia X đầu xương, chụp tia X xác định tuổi xương.

Xét nghiệm trong phòng thí nghiệm

Xét nghiệm hoá sinh máu

Thông thường gồm đường máu, mỡ máu, chức năng gan thận (nitơ ure máu, khả năng liên kết carbon dioxide, creatinin, axit uric, protein vi lượng trong nước tiểu), ion, amylase, enzyme cơ tim. Xét nghiệm sinh hoá máu nhằm vào còi xương chủ yếu là xác định canxi, phốt pho trong máu, phosphatase kiềm. Huyết thanh 25-(OH)D3 (bình thường 10~80g/L) và 1,25-(OH)2D3 (bình thường 0.03~0.06g/L) giảm rõ rệt trong giai đoạn đầu bệnh, là chỉ số đáng tin cậy để chẩn đoán, phosphatase kiềm trong huyết tương tăng cao.

Xét nghiệm canxi niệu

Xét nghiệm canxi niệu cũng hỗ trợ chẩn đoán bệnh còi xương, lượng bài tiết phosphatase kiềm trong nước tiểu tăng cao. Nhưng canxi niệu không phải một lần là chính xác, cần phải xét nghiệm nhiều lần mới có giá trị tham khảo chính xác hơn.

Xét nghiệm hỗ trợ khác

Chụp tia X đầu xương dài

Phát hiện biểu hiện bất thường của đầu xương dài, đường chuẩn bị canxi hoá xương dài giai đoạn đầu mơ hồ, giai đoạn cuối biến mất, đầu xương rộng hơn, có hình vòng hoặc hình bàn chải, chất xương loãng, thân xương cong, biến dạng.

Chụp tia X kiểm tra tuổi xương

Phát hiện tuổi xương thấp hơn bình thường.

Có thể chữa khỏi bệnh còi xương không

Còi xương là một chứng bệnh thiếu dinh dưỡng thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nguyên nhân gây bệnh chủ yếu là thiếu vitamin D, dẫn đến rối loạn trao đổi canxi và phốt pho. Bệnh thường xảy ra ở trẻ khoảng 3 tháng tuổi, bệnh còi xương giai đoạn phát triển mạnh nên căn cứ vào biểu hiện lâm sàng tích cực điều trị, mục đích để khống chế bệnh tình, phòng tránh dị tật. Chữa trị còi xương chủ yếu là bổ sung vitamin D, thúc đẩy hấp thụ canxi, phốt pho, tránh rối loạn trao đổi chất. Cho bé tắm nắng nhiều, bổ sung vitamin D có tác dụng tốt trong điều trị còi xương.

Tắm nắng nhiều giúp tăng cường tổng hợp vitamin D

Nếu trẻ bị còi xương, trước tiên nên cho bé tắm nắng nhiều. Theo nghiên cứu, mỗi 1cm vuông da lộ ra dưới ánh nắng 3 tiếng, có thể tạo ra được 20 đơn vị quốc tế vitamin D. Cho dù toàn thân trẻ sơ sinh bọc trong khăn, chỉ cần lộ mặt, mỗi ngày tắm nắng 1 giờ cũng có thể có 400 đơn vị quốc tế vitamin D. Có thể mở cửa sổ hoặc ra sân tắm nắng. Mùa đông nên cho bé tắm nắng nhiều hơn. Ngoài ra, mẹ trong thai kỳthời gian cho con bú cũng nên tắm nắng nhiều để đảm bảo cung cấp đủ vitamin D cho bé.

Bổ sung vitamin D đủ mức

Bữa ăn bổ sung thực phẩm giàu vitamin D, bổ sung thuốc uống vitamin D cần phải theo chỉ dẫn của bác sĩ. Căn cứ bệnh tình của trẻ quyết định liệu trình khoảng 1 tháng. Thông thường thời gian đầu chữa trị cần bổ sung đồng thời cả canxi, nhưng có cần bổ sung canxi trong thời gian dài hay không cần phải theo chỉ dẫn của bác, thông thường bổ sung vitamin D thì hấp thụ canxi cũng tăng lên. Trẻ sinh non cũng cần bổ sung vitamin D trước. Mùa đông xuân trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng nên bổ sung vitamin D, nếu bị tiêu chảy mãn tính hoặc những bệnh mãn tính khác, khi cần thiết phải tiêm bắp vitamin D. Với những trẻ có triệu chứng tay chân co giật cần chống co giật khẩn cấp và chữa trị thuốc canxi, sau đó bổ sung vitamin D.

Nguồn vitamin D cho cơ thể chủ yếu gồm 2 con đường, một là tia tử ngoại từ ánh sáng mặt trời chiếu giúp chất tiền vitamin D ở da chuyển hoá thành vitamin D, hai là hấp thu từ thực phẩm, thực phẩm động vật có vitamin D3, thực vật có vitamin D2. Thực phẩm trừ cá biển, gan tạng thì hàm lượng canxi trong sữa, lòng đỏ trứng, thịt rất ít, trong rau xanh gần như không có.

Dùng thuốc

Chữa trị còi xương cũng cần kết hợp với thuốc. Hiện nay có thể bổ sung vitamin D từ viên uống, thuốc tiêm, ngoài ra vitamin D3 hấp thụ nhanh và tác dụng tốt hơn vitamin D2.

Bé bị còi xương nên ăn gì

Mỳ sườn

Nguyên liệu: sườn heo (lợn) 250g, cà rốt 25g, bắp cải 50g, mỳ 50g, gan heo 35g, muối, bột ngọt vừa đủ.

Cách chế biến:

  1. Sườn rửa sạch chặt miếng, cho vào nồi với lượng nước vừa đủ, đun sôi vớt bọt, chuyển lửa nhỏ ninh trong 1 tiếng rồi vớt sườn ra. 
  2. Gan rửa sạch nghiền nát.
  3. Cà rốt, bắp cải rửa sạc thái sợi nhỏ, xào cùng gan.
  4. Gan chuyển màu vàng cho nước sườn vào đun sôi, cho mỳ vào, nêm muối, bột ngọt vừa miệng. Mỗi ngày ăn 2 bữa.

Tác dụng: bổ thận dưỡng huyết.

Chủ trị: còi xương ở trẻ nhỏ, cơ thể yếu, giật mình ban đêm, nhiều mồ hôi, thân nhiệt nóng về chiều.

Ghi chú: món ăn này ngon miệng, giàu dinh dưỡng, có tác dụng tốt trong điều trị còi xương ở trẻ nhỏ.

Gà nấm

Nguyên liệu: nấm hương 250g, gà mái 1 con.

Cách dùng: gà và nấm hầm lửa nhỏ tới khi chín, cách 3-5 ngày ăn một lần.

Tác dụng: bổ tinh, củng cố tuỷ.

Chủ trị: bệnh còi xương trẻ nhỏ, chậm phát triển, đứng muộn, đi muộn, mọc răng muộn, chậm nói, mệt mỏi vô lực.

Phòng tránh còi xương trẻ nhỏ

Mẹ chú ý giữ gìn sức khoẻ

Trong thai kỳ mẹ cần tăng cường dinh dưỡng, bổ sung nhiều thực phẩm giàu đạm, vitamin D, như trứng gà, thịt nạc, gan động vật, đồng thời cũng chú ý tắm nắng vừa đủ, có thể uống thêm vitamin D theo chỉ dẫn của bác sĩ nếu cần.

Nuôi con sữa mẹ

Sữa mẹ không chỉ có kháng thể, có thể tăng khả năng miễn dịch cho bé, tỉ lệ canxi, phốt pho trong sữa còn phù hợp, giúp vitamin D và canxi trong sữa dễ được cơ thể bé hấp thụ, giảm nguy cơ bị còi xương.

Tắm nắng vừa đủ

Tắm nắng để phòng tránh bệnh còi xương vừa kinh tế vừa hiệu quả. Thông thường, nếu mỗi ngày kiên trì tắm nắng khoảng 2 tiếng là đáp ứng đủ nhu cầu vitamin D. Do đó, từ sau khi trẻ đầy tháng là có thể cho trẻ tắm nắng, mỗi ngày tăng dần thời gian tắm nắng. Nhưng cần chú ý: mùa hè tốt nhất tắm nắng dưới tán cây, tránh ánh nắng chiếu thẳng vào người, mùa đông có thể tắm qua cửa kính để tránh hấp thụ tia tử ngoại.

Bổ sung vitamin D

Nhu cầu vitamin D của trẻ nhỏ mỗi ngày khoảng 400-600 đơn vị, nếu mỗi ngày có thể đảm bảo đủ lượng, có thể phòng tránh được còi xương. Trẻ vừa bú mẹ vừa ăn sữa công thức, nên tăng cường vitamin D từ tuần thứ 2, cha mẹ nên tính toán lượng vitamin D trong sữa công thức hoặc bổ sung lượng vitamin D theo chỉ định của bác sĩ. Với những trẻ suy dinh dưỡng, thể chất yếu hoặc trẻ phát triển quá nhanh, cũng cần chú ý bổ sung vitamin D để tránh còi xương.

Điều trị còi xương

Còi xương là bệnh dễ gặp ở trẻ nhỏ, cần nắm rõ phương pháp chữa trị cha mẹ mới chăm sóc bé đúng cách, giúp bé nhanh chóng thoát khỏi bệnh tật.

Dùng thuốc bổ sung canxi đủ lượng

Trong thời gian chữa trị bằng vitamin D nên đồng thời bổ sung canxi.

Bổ sung vitamin D

Ban đầu mỗi ngày uống vitamin D liên tục trong 1 tháng, sau đó chuyển thành lượng dự phòng. Nếu không thể kiên trì uống hoặc bị tiêu chảy, có thể tiêm bắp, sau 1 tháng đổi thành uống với lượng dự phòng. Trước khi tiêm bắp uống canxi 4-5 ngày để tránh co giật.

Chỉnh hình xương

vận động chủ động hoặc bị động để chỉnh dị tật xương. Dị tật xương nhẹ sau khi trị liệu hoặc trong quá trình sinh trưởng có thể tự khỏi, nên tăng cường tập luyện vận động chủ động hoặc bị động. Như chống đẩy, vận động mở ngực để ngực được mở rộng, chữa ngực ức gà cấp độ nhẹ hoặc sườn lật ra ngoài. Trẻ bị dị tật xương nặng cần phẫu thuật, từ sau 4 tuổi có thể suy nghĩ tới phẫu thuật chỉnh hình.

Tắm nắng nhiều

kiên trì nuôi con bằng sữa mẹ, bổ sung kịp thời thực phẩm giàu vitamin D (gan, lòng đỏ trứng), hoạt động ngoài trời nhiều. Trong giai đoạn bệnh phát triển mạnh không nên để trẻ ngồi nhiều, đứng nhiều để tránh dị tật xương.

Di chứng của còi xương

Hậu di chứng của còi xương là chỉ các triệu chứng của còi xương đã biến mất, kiểm tra tia X hay xét nghiệm hóa sinh máu đều bình thường, khung xương thay đổi không phát triển tiếp, chỉ để lại các dị tật xương ở các mức độ khác nhau. Di chứng thường gặp nhất có: xương sườn lật ra ngoài, ngực ức gà, lõm ngực, chân vòng kiềng.

Đọc toàn bộ bài viết

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai chuyên khoa nhi tại bệnh viện nhi đồng 1 tại Tp.HCM. Có rất nhiều năm kinh nghiệm chuyên môn. Bác Mai có vai trò chuyên môn cao tại khoa nhi của bệnh viện.


Tải Ứng Dụng MammyKids Miễn Phí