Chuyên Mục Bệnh bà bầu

Vỡ tử cung: đầy đủ thông tin cho mẹ cầu cần biết

Ngày 2 Tháng Tư, 2020

Thế nào là vỡ tử cung

Nứt tử cung (uterine rupture) là chỉ trong thai kỳ hoặc trong quá trình sinh phần thân tử cung hoặc phía dưới tử cung bị nứt vỡ, là biến chứng sản khoa nghiêm trọng ảnh nguy hiểm tới tính mạng sản phụ và thai nhi.

Tỉ lệ xảy ra nứt tử cung ở các quốc gia và khu vực khác nhau cũng khác nhau, khoảng 1:18500-1:3000, tăng cường khám sản, tăng chất lượng sản khoa có thể giảm nguy cơ phát bệnh rõ rệt. Do tỉ lệ xảy ra nứt tử cung là một trong những tiêu chuẩn đánh giá chất lượng sản khoa, thường uy hiếp tới tính mạng của mẹ và bé.

Nguyên nhân gây vỡ tử cung

“vỡ tử cung tự phát” khá hiếm, phần lớn nứt tử cung đều xảy ra ở những bệnh nhân sinh mổ lần đầu hoặc từng phẫu thuật tử cung. Tỉ lệ vết mổ sinh truyền thống (mổ ngang) rách xảy ra nhiều gấp 4 lần sinh mổ dọc.

Vì thế người mang thai lần đầu sinh mổ truyền thống thì lần mang thai sau không nên sinh thường. Những bệnh nhân có nguy cơ cao như vậy nếu sinh ở bệnh viện lớn, có đầy đủ thiết bị sẽ an toàn hơn, nếu xảy ra vấn đề sẽ có đủ nhân lực và thiết bị xử lý. Ngoài ra trong quá trình sinh phải được giám sát nghiêm ngặt, nếu có biểu hiện nguy hiểm mới được xử lý kịp thời.

Nguyên nhân gây nứt tử cung gồm có

Tiền sử phẫu thuật tử cung (tử cung bị sẹo)

Nguyên nhân khá thường gặp. Như mổ lấy thai, phẫu thuật lấy u xuyên qua hoặc tới nội mạc tử cung, phẫu thuật cắt ống dẫn trứng, cắt tử cung. Cuối thai kỳ hoặc sau khi chuyển dạ, do áp lực trong tử cung tăng cao có thể làm căng sợi cơ dẫn đến đứt, gây nứt tử cung. Đặc biệt với những người sau phẫu thuật hồi phục không tốt càng dễ xảy ra.

Thai nhi chưa lọt vào khoang chậu

Khung xương chậu hẹp, vị trí đầu thai nhi và xương chậu không đối xứng, ống sinh mềm bị tắc (như sẹo màng ngăn ngang âm đạo, cổ tử cung), vị trí thai bất thường, thai nhi bất thường (như não úng thuỷ, thai nhi dính liền), đều có thể khiến thai khó hoặc không lọt, muốn chống lại lực cản tử cung co thắt mạnh có thể gây nứt tử cung.

Sử dụng oxytocin không đúng

Chỉ định và lượng dùng oxytocin không đúng, hoặc tử cung dị ứng với oxytocin, đều có thể khiến tử cung co thắt quá mạnh, cộng với thai khó tụt, có thể gây nứt tử cung.

Tổn thương từ phẫu thuật sản khoa

Phẫu thuật kẹp sản khoa khi tử cung chưa mở hết, phẫu thuật hút đầu thai, kéo mông thai, rất có thể gây nứt tử cung, nếu nghiêm trọng thậm chí có thể bị vỡ đoạn dưới tử cung. Phẫu thuật xoay thai nhi không cẩn thận hoặc phẫu thuật tách rời nhau thai cũng có thể gây nứt tử cung. Đôi khi máy móc làm tổn thương tử cung cũng có thể làm nứt tử cung.

Căn cứ nguyên nhân xảy ra có thể chia thành nứt tự phát và nứt do tổn thương. Căn cứ bộ phận bị nứt chia thành nứt thân tử cung hoặc nứt phần dưới tử cung. Căn cứ mức độ nứt chia thành nứt hoàn toàn hoặc không hoàn toàn. 

Biểu hiện lâm sàng vỡ tử cung

Phần lớn nứt tử cung chia thành giai đoạn triệu chứng nứt tử cung và giai đoạn nứt tử cung:

Triệu chứng

Thường gặp ở những sản phụ có quá trình chuyển dạ lâu, khó sinh. Trong quá trình chuyển dạ, khi thai tụt bị cản trở, những trận co thắt tử cung mạnh khiến phần dưới tử cung mỏng dần, mà phần thân tử cung lại dày và ngắn hơn. Hai bên tạo thành phần lõm hình vòng, phần này dần lên cao tới rốn hoặc trên rốn, gọi là co thắt vòng bandl bệnh lý.

Lúc này, đoạn dưới căng lên, có cảm giác chèn ép và đau rõ rệt, dây chằng vòng tử cung căng hết mức, có thể chạm tới và thấy đau. Sản phụ cho biết bụng dưới đau không chịu nổi, bồn chồn bất an, kêu gào, mạch đập nhanh. Do thai chèn ép vào bàng quang gây xung huyết, xuất hiện triệu chứng tiểu khó, tiểu ra máu. Do tử cung co thắt quá nhiều, cung cấp máu cho thai nhi bị cản trở, tim thai thay đổi hoặc nghe không rõ. Tình trạng này không giải quyết lập tức thì tử cung sẽ nhanh chóng bị co vòng bandl bệnh lý và gây nứt phần dưới tử cung.

Mức độ vỡ tử cung

Căn cứ vào mức độ, chia thành nứt tử cung không hoàn toàn và nứt hoàn toàn.

Vỡ tử cung không hoàn toàn

là một phần hoặc toàn bộ cơ tử cung bị nứt, còn màng thanh dịch (màng ối giả) còn nguyên, khoang tử cung và khoang bụng không thông nhau, thai nhi và những vật phụ thuộc vẫn trong khoang tử cung.

Hay gặp ở nứt vết mổ lấy thai phần dưới tử cung, thường không có triệu chứng sớm, kiểm tra bụng thì chỉ đau ở chỗ tử cung không nứt hoàn toàn, dấu hiệu cơ thể không rõ ràng. Nếu nứt ở giữa hai lá dây chằng tại thành bên tử cung, có thể gây tụ máu dây chằng, lúc này một bên tử cung có thể chạm tới và to dần, còn nổi bọng ấn vào thấy đau. Tim thai không theo quy luật.

Nứt tử cung hoàn toàn

là cả tầng của thành tử cung nứt vỡ, khiến khoang tử cung và khoang bụng thông nhau. Sau triệu chứng nứt, khi tử cung nứt hoàn toàn, sản phụ thường thấy đau như xé, sau đó co thắt tử cung ngừng lại, bớt đau, nhưng khi máu, nước ối và thai nhi vào khoang bụng, sản phụ lại cảm thấy đau cả bụng liên tục, kèm các triệu chứng shock như sắc mặt tái nhợt, mạch đập nhanh hoặc yếu, thở gấp, tụt huyết áp.

Khi kiểm tra bị đau toàn bụng khi ấn và có phản ứng đau dội ngược, dưới thành bụng có thể sờ thấy thai, tử cung thu nhỏ nằm bên cạnh thai nhi, mất tim thai, âm đạo có thể chảy máu ít hoặc nhiều. Thai đã lộ hoặc đang tụt biến mất (thai nhi vào trong khoang bụng), cổ tử cung đã mở có thể khép lại. Vết nứt thành trước tử cung có thể lan rộng ra trước khiến nứt bàng quang.

Nếu đã được chẩn đoán chính xác là nứt tử cung, thì không cần kiểm tra âm đạo nữa. Với người bị nứt tử cung do tiêm oxytocin, sau khi tiêm sản phụ sẽ cảm thấy tử cung co mạnh, đột nhiên đau nhói, thai lên cao, biến mất, kiểm tra bụng thấy như trên.

Bị nứt tử cung do có sẹo tử cung từ trước có thể xảy ra vào cuối thai kỳ, nhưng phần lớn xảy ra trong quá trình sinh. Lúc mới bắt đầu bụng đau, vùng sẹo tử cung ấn vào đau, lúc này vết sẹo có thể nứt nhưng màng ối chưa vỡ, tim thai tốt. Nếu không mổ lấy thai ngay thai nhi có thể đi qua vết nứt và vào khoang bụng, gây ra các triệu chứng nứt tử cung kể trên.

Chẩn đoán nứt tử cung

Chẩn đoán

Nứt tử cung điển hình căn cứ vào lịch sử bệnh, kèm theo đau bụng dưới, mẹ tụt huyết áp khá dễ chẩn đoán. Tử cung nứt không hoàn toàn, do triệu chứng, biểu hiện ở cơ thể không rõ rệt, nên chẩn đoán khó hơn. Lúc này cần kiểm tra âm đạo phát hiện cửa tử cung thu nhỏ lại, thai đã tụt lại di chuyển lên, đôi khi thậm chí có thể chạm tới vết nứt ở phần dưới tử cung. Kiểm tra siêu âm B có thể xác định vị trí nứt tử cung.

Chẩn đoán phân biệt

Nhau thai bong non nghiêm trọng: phần lớn kèm bệnh cao huyết áp thai kỳ hoặc ngoại thương, đau bụng dữ dội, lượng máu chảy ra từ âm đạo và mức độ thiếu máu không theo tỉ lệ thuận, tử cung ấn vào đau, siêu âm B có thể thấy phía sau nhau thai có tụ máu, thai nhi ở trong khoang tử cung.

Nhiễm trùng trong khoang tử cung: phần lớn gặp ở vỡ màng ối sớm, chuyển dạ lâu, kiểm tra âm đạo nhiều lần, có thể có triệu chứng đau bụng hoặc tử cung ấn đau, dễ bị nhầm với dấu hiệu nứt tử cung. Kiểm tra bụng: thai nhi trong khoang tử cung. Nhiễm trùng khoang tử cung xuất hiện triệu chứng thân nhiệt cao, tăng số lượng bạch cầu và bạch huyết, tăng protein phản ứng C.

Điều trị vỡ tử cung

Nứt tử cung phần lớn xảy ra vào cuối thai kỳ và trong lúc sinh. Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng đau bụng dưới, tiểu ra máu, sắc mặt trắng bệch. Kiểm tra có thể phát hiện co vòng bandl bệnh lý, tử cung ấn đau, mất tim thai, siêu âm B có thể chẩn đoán chắc chắn. Một khi chắc chắn cần lập tức chống shock và tiến hành phẫu thuật tuỳ theo tình hình cụ thể.

Có triệu chứng nứt tử cung

Cần lập tức áp dụng các biện pháp ức chế co thắt tử cung. Có thể làm tê toàn thân bằng cách hít hoặc tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp làm giảm đau đớn do co thắt tử cung và cho sản phụ thở oxy. Chuẩn bị máu dự phòng, nhanh chóng làm phẫu thuật lấy thai, phòng tránh vỡ tử cung.

Đã bị nứt tử cung

Một khi đã chẩn đoán vỡ tử cung, dù thai nhi có sống được hay không đều phải cấp cứu chống shock và nhanh chóng tiến hành phẫu thuật. Tuỳ vào tình trạng của sản phụ, mức độ nứt tử cung, thời gian nứt và mức độ nhiễm trùng để quyết định phương thức phẫu thuật. Nếu phần mép vỡ chỉnh tề, không có dấu hiệu nhiễm trùng rõ rệt, có thể làm phẫu thuật khâu vết nứt.

Nếu vết nứt lớn, mép không chỉnh tề hoặc nhiễm trùng rõ rệt, phần lớn sẽ làm phẫu thuật cắt bỏ tử cung gần hoàn toàn. Nếu vết nứt ảnh hưởng tới cổ tử cung, nên làm phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn tử cung. Trong lúc phẫu thuật cần kiểm tra kỹ cổ tử cung, âm đạo, nhìn thẳng kẹp mạch máu chảy máu, tránh tuỳ tiện kẹp làm tổn thương các cơ quan bên cạnh (đường niệu đạo, bàng quang). Nếu có tổn thương cần phẫu thuật cấp cứu tương ứng. Cũng có thể thắt động mạch chậu hai bên để cầm máu. Trước và sau phẫu thuật nên dùng kháng sinh phổ rộng để dự phòng nhiễm trùng.

Cố gắng cấp cứu nứt tử cung kèm shock. Nếu phải chuyển viện, cần phải truyền máu, truyền dịch, chống shock và băng bó bụng rồi mới vận chuyển bệnh nhân đi.

[Tiên lượng]

Khi bị nứt tử cung, thai nhi rời khỏi khoang tử cung, khả năng sống sót rất nhỏ, tỉ lệ tử vong lên tới 50%-70%. Nếu sau khi nứt tử cung thai nhi vẫn sống sót thì có thể tiến hành phẫu thuật lấy thai. Nếu thai phụ bị shock cho tụt huyết áp, nếu không kịp thời chữa trị phần lớn sẽ tử vong do xuất huyết và biến chứng nhiễm trùng. Trình độ y học hiện nay đã phát triển, cải thiện được nhiều rủi ro nứt tử cung.

Chăm sóc sau phẫu thuật nứt tử cung

Giảm nhẹ đau đớn, phòng tránh nứt tử cung, theo dõi sát sao co thắt tử cung, tim thai và triệu chứng nứt tử cung. Phát hiện có dấu hiệu cần tới bệnh viện ngay lập tức. Nếu có truyền tĩnh mạch oxytocin cần dừng lại ngay. Cho sản phụ thở oxy, xây dựng đường thông tĩnh mạch, theo dõi huyết áp, mạch đập, nhịp thở. Dùng thuốc an thần, ức chế co thắt tử cung theo chỉ dẫn của bác sĩ và chuẩn bị sẵn sàng phẫu thuật lấy thai.

Cấp cứu shock, duy trì biểu hiện sự sống. 

  1. Nhanh chóng thiết lập đường thông tĩnh mạch, bổ sung máu, chữa nhiễm toan.
  2. Giữ ấm, thở oxy, nằm thẳng.
  3. Nhanh chóng chuẩn bị trước phẫu thuật.
  4. Trong và sau phẫu thuật dùng kháng sinh chống nhiễm trùng.
  5. Theo dõi sát dấu hiệu sự sống và đánh giá kịp thời mức độ mất máu, chỉ đạo các phương án chữa trị.
  6. Hỗ trợ về tâm lý, giải thích cho sản phụ và gia đình về kế hoạch điều trị nứt tử cung triệu chứng, nứt tử cung và những ảnh hưởng trong tương lai. Cần cảm thông với sự đau buồn, tức giận của sản phụ và người nhà, giúp họ nhanh chóng ổn định tinh thần.

Hậu quả của vỡ tử cung

Đối với mẹ

Sau nứt tử cung có thể bị xuất huyết trong nghiêm trọng, dẫn đến đau bụng dữ dội, đau dội ngược, bụng căng trướng quá mức. Nếu không cầm máu kịp thời, bụng xuất huyết nhiều có thể dẫn đến shock nhiễm trùng máu. Hoặc do xuất huyết lượng lớn gây rối loạn chức năng đông máu toàn thân, làm cho khó cầm máu, thậm chí có thể bị băng huyết sau sinh. Những trường hợp này đều có thể nguy hiểm tới tính mạng của người mẹ.

Đối với thai nhi

Khi thai nhi rời khỏi tử cung vào trong khoang bụng, áp lực co tử cung đột nhiên biến mất, hình dạng tử cung thay đổi, vị trí thai nhi cũng thay đổi, có thể sẽ không nghe thấy tim thai, hoặc tim thai giảm không theo quy luật, thậm chí gây ra nhau thai bong non, dẫn đến suy thai. Nếu không xử lý kịp thời có thể khiến thai chết lưu.

Vỡ tử cung có thể mang thai không?

Nếu có thể chữa trị bằng phẫu thuật và hồi phục tốt thì vẫn có khả năng mang thai lại. Thông thường, phụ nữ từng bị nứt tử cung khi có thai lần nữa, rủi ro nứt tử cung lại cao hơn lần trước. Về y học, người có sẹo tử cung thông thường sau 2 năm mới nên có thai, trước đó cần kiểm tra tình hình hồi phục của tử cung.

Phòng tránh nứt vỡ tử cung

Nứt tử cung là biến chứng khi sinh nghiêm trọng. Khi trình độ y học đang ngày được nâng cao và hoàn thiện, tỉ lệ phát sinh nứt tử cung hiện giảm rõ rệt, cho thấy có thể phòng tránh được nứt tử cung.

Áp dụng các biện pháp tránh thai

Áp dụng biện pháp tránh thai an toàn, tránh mang thai ngoài ý muốn, tránh phá thai dẫn đến tổn thương tử cung, nhiễm trùng, tránh nội mạc tử cung bị tác động nhiều lần, mất khả năng tái sinh tuyến, khi có thai lại do nhau thai bám vào phần dưới tử cung gây nứt tử cung. Đặc biệt là với người từng phẫu thuật mổ lấy thai, không nên có thai sớm, tốt nhất sau từ 2 năm mới nên có thai lại.

Tăng cường khám tiền sản

Hoàn thiện sổ tay sức khoẻ sinh sản, tăng cường kiểm tra tiền sản. Nếu phát hiện vị trí thai bất thường, khi chuyển dạ cần phối hợp với bác sĩ để chỉnh sửa. Nếu khung chậu hẹp, đầu thai nhi và khung chậu không tương xứng, dựa vào ý kiến của bác sĩ, chuẩn bị cách sinh phù hợp.

Nhập viện sớm

Người có nguy cơ nứt tử cung cao (như có sẹo tử cung, nhau thai quá dính, từng tác động tử cung nhiều lần, từng phẫu thuật lấy u tử cung)  nên nhập viện chờ sinh trước 1-2 tuần đề phòng các trường hợp khẩn cấp.

Theo dõi sát quá trình chuyển dạ

Tăng cường năng lực của bác sĩ và khả năng quan sát quá trình chuyển dạ của hộ lý, kịp thời phát hiện bất thường, đặc biệt là khi phát hiện dấu hiệu của nứt tử cung như co vòng bandl, tiểu ra máu, cần kịp thời phẫu thuật lấy thai.

Trong lúc sinh, cần quan sát kỹ diễn biến, kịp thời phát hiện bất thường, nếu có cảm giác khó chịu cần nói với bác sĩ. Chú ý quan sát vùng bụng xem có co thắt vòng bandl bệnh lý không, nếu có cần kịp thời xử lý tránh nứt tử cung. Sử dụng oxytocin đúng cách, khi thai nhi chưa ra chỉ dùng truyền tĩnh mạch, không tiêm bắp, tránh tử cung co thắt quá mức, gây cản trở thai tụt dẫn đến nứt tử cung.

Khi phát hiện dấu hiệu nứt tử cung tuyệt đối không được sinh con qua âm đạo, vì khi sinh có thể làm nứt tử cung, nên phẫu thuật mở lấy thai, tránh mọi thao tác với âm đạo

Chú ý vết mổ lấy thai

Lần đầu phẫu thuật lấy thai, cố gắng mổ ở phần dưới của tử cung, như vậy khi có thai lần sau nguy cơ bị nứt tử cung sẽ thấp hơn. 

Đọc toàn bộ bài viết

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai

Ths.Bs Trương Thị Thúy Mai chuyên khoa nhi tại bệnh viện nhi đồng 1 tại Tp.HCM. Có rất nhiều năm kinh nghiệm chuyên môn. Bác Mai có vai trò chuyên môn cao tại khoa nhi của bệnh viện.


Tải Ứng Dụng MammyKids Miễn Phí